كلم طيب را بلند مىكند ، و به عبارت ديگر در صعود آن كمك مىكند . پس از آنچه گذشت معناى جمله * ( « إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه » ) * روشن گرديد ، و معلوم شد كه ضمير در « اليه » به خداى سبحان برمىگردد ، و مراد از كلم طيب عقايد حق از قبيل توحيد است ، و مراد از صعود آن تقربش به خداى تعالى است ، و مراد از عمل صالح هر عملى است كه بر طبق عقايد حق صادر شود و با آن سازگار باشد . و فاعل در جمله « يرفعه » ضميرى است مستتر ، كه به عمل صالح برمىگردد ، و ضمير مفعول به كلم طيب رجوع مىكند . البته مفسرين در تفسير آيه اقوال ديگرى دارند ، مثلا ، بعضى « 1 » - به طورى كه قبلا هم اشاره كرديم - گفته‌اند : « مراد از صعود كردن كلم طيب ، اين است كه : خدا آن را قبول مىكند ، و در برابر پاداش مىدهد » . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : « مراد آن است كه : ملائكه با نامه عملى كه از ايمان و اطاعت بنده نوشته‌اند ، به سوى خداى تعالى صعود مىكنند » . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : « مراد صعود به آسمان است كه مجازا آن را صعود به سوى خدا خوانده » . بعضى « 4 » گفته‌اند : فاعل جمله « يرفعه » ضميرى است كه به كلم طيب برمىگردد ، و ضمير مفعول كه در آخر اين جمله است به عمل صالح رجوع مىكند ، و معناى جمله اين است كه : كلم طيب عمل صالح را بالا مىبرد به اين معنا كه عمل صالح هيچ فايده اى ندارد ، مگر آنكه از توحيد ناشى شود . بعضى « 5 » ديگر گفته‌اند : فاعل در « يرفعه » ضميرى است مستتر ، كه به خداى تعالى برمىگردد ، و معناى عبارت اين است كه : عمل صالح را خدا بالا مىبرد . ليكن هيچ يك از اين وجوه خالى از بعد نيست ، و آنچه به ذهن نزديكتر است همان معنايى است كه ما ذكر كرديم . * ( « وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئاتِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ » ) * گفته‌اند « 6 » : كلمه « سيئات » در اينجا وصفى است كه در جاى موصوف نشسته ، و آن عبارت است از كلمه « مكرات » و اسم اشاره هم در * ( « مَكْرُ أُولئِكَ » ) * در جاى ضميرى كه بايد

--> ( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 402 . ( 3 ) منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 433 . ( 4 ) منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 433 . و مجموعة من التفاسير ، ج 5 ، ص 178 . ( 5 ) تفسير فخر رازى ، ج 26 ، ص 8 . ( 6 ) منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 435 .